 |
| Các nghĩa trang ở Sài Gòn năm 1968 - Ảnh tư liệu |
Hố chôn nằm dưới một cái ao trong rừng cao su nơi đây vừa bị đốn bỏ khi xây các khu nhà. Ao khá lớn, rộng khoảng 100m2 nhưng chỉ sâu trên dưới 1m.
Ao nằm trong rừng cao su lạnh buốt nên đám con nhỏ ở khu Ông Tạ (Tân Bình, TP.HCM) thường đến đây tắm khi trời nóng giãy.
Những bộ xương khô bí mật ở các nghĩa trang cũ trước 1975
Chúng tôi không rõ có bao nhiêu bộ xương nơi đây, chỉ thấy có một xe camnhông (camion) Mỹ chở đi số xương khoảng 1/4 xe.
Xương đã ngả màu tiến thưởng và lấy lên một lát là khô ráo ngay chứ không trắng và ẩm như xương người mới chết vài chục năm. Những người thợ bốc cốt ở cái ao khu vực Phú Thọ trước đó phản hồi: "Xương khô cỡ này thì xưa hàng thế kỷ rồi".
Đám trẻ thơ Ông Tạ sau đó lượm được vài khẩu súng xưa loại nòng không xẻ rãnh, cái tét nòng, cái gãy đôi mà lực lượng cải táng tìm thấy dưới ao, ném lăn lóc trên bờ.
Một trùng phù hợp là những ngôi mộ cộng đồng có những bộ xương khô và ngả vàng này không chỉ sinh ra ở đây mà có cả tại các nghĩa địa của Sài Gòn (đã giải tỏa giữa thập niên 1980) khi các nghĩa địa này sau năm 1955 được chính quyền Sài Gòn quy hoạch trong khoảng những bãi tha ma trong khu vực: đô thành Chí Hòa (nay là trường học Lê Thị Riêng), Phú Thọ Hòa, Quảng Đông (khu vực Phú Thọ, nay thuộc thị trấn 3, 8, Q.11, TP.HCM), Chợ Đũi (giữa chợ Hòa Hưng và ở dọc đường Lê Thị Riêng bây chừ).
Thậm chí khi bãi tha ma mà nay là chợ Phạm Văn Hai (P.3, Q.Tân Bình) giữa thập kỷ 1960 được một vài hội đoàn tôn giáo chỉnh trang thành các khu tha ma của hội đoàn bản thân mình, người ta cũng thấy có hố chôn rộng rãi bộ xương khô như vậy trong một khu vực.
Cam đoan đây chẳng phải là những bộ xương bỗng nhiên vốn nằm tản mạn trong "cánh đồng mồ mả" (plan de mares) mà người Pháp gọi để chỉ khu vực trong khoảng trục đường Nguyễn Thị Minh Khai bây chừ lên Hòa Hưng, Phú Thọ... vì không người nào chôn người nhà trong những hố chôn số đông.
Càng chẳng phải chiêu tập tập thể "biền tru" (chém ngay không xét xử) sau loàn Lê Văn Khôi 1835 vốn đã xác định ở khu vực Cách thức Mạng 04 tuần Tám - Điện Biên Phủ - Ba Bốn tuần Nhị bây giờ (khi đào móng xây đắp lại Bệnh viện Bình Dân năm 1968, lính công binh Đại Hàn đã phát hiện hàng trăm bộ hài cốt nơi đây).
Theo ông C.N.C (năm 1983-1984 là người đảm trách bốc 7.000 ngôi chiêu mộ ở ở dọc đường Phạm Văn Hai, Q.Tân Bình hiện thời), xương chôn dưới đất vài chục năm thường màu trắng; xương trên dưới 100 năm dù chôn trong đất ẩm, đầm lầy bốc lên khô với tốc độ cao và ngả quà.
 |
| Bến xe Lê Thị Riêng (Q.10, TP.HCM) sáng 11-11. Trước 1983 là tha ma Đô Thành Chí Hòa, nằm sát và bên ngoài đường Bắc Hải (Q.Tân Bình) - Ảnh: M.C. |
 |
| Ngã ba Bắc Hải - Phương pháp Mạng 04 tuần Tám sáng 11-11. Tuyến đường Bắc Hải vốn là một phần con rạch tự nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc và là hào nước cạnh ngang mặt trước đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
 |
| Vỉa hè bên hông Trường THPT Nguyễn Thượng Thánh thiện trên phố Hoàng Văn Thụ sáng 11-11. Đoạn bóng râm hồi thập niên 1980 vẫn còn là một đoạn kênh Nhiêu Lộc, chạy dài gần đến Bà Quẹo, Đồng thời với Cách thức Mạng Tháng Tám. Và đây là một phần cạnh dài phía bắc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Bí ẩn ở đây là gì?
Đại đồn Chí Hòa là hệ thống đồn lũy lớn nhất mà triều đình Huế xây dựng trong nhị năm 1860-1861 ở làng Chí Hòa (nay thuộc quận Tân Bình và huyện 10, dọc theo Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám bây chừ). Đại đồn nằm phía tây bắc thành Gia Định (đã bị Pháp đánh chiếm năm 1859) nhằm thực hiện chủ trương "đánh và giữ" của nhà Nguyễn lúc đó.
Báo Phụ Nữ Tân Văn số 28 ngày 7-11-1929 đăng bài thơ Qua Chí Hòa hoài cũ kĩ của tác giả Sài Sơn P.H.C.: Tiện thể bước qua thăm cảnh Chí Hòa - Đây nơi chiến địa buổi can qua - Đống xương vô định sương vùi lấp - Giọt máu hy sanh cỏ nhuộm lòa - Cứu nước chẳng nài nỉ thân sống thác - Liều mình không quản sức xông pha! - Người xưa, cảnh cũ nay còn nhớ? - Bãi bể nương dâu ai oán thay nỗi quốc gia!
Với bài thơ, tác giả đã xác định tử thi của những quân sĩ Việt vô danh trong trận chiến đại đồn Chí Hòa 1861 đã được chôn đồng đội ("đống xương vô định") ngay tại khu vực mình hi sinh.
Điều này trùng lặp với nội dung lá thư của một người lính Pháp gửi về cho gia đình mình khi khói lửa cuộc chiến vừa tan: "Tử thi những người bộ đội An Nam mà con chẳng thể nào không chắc chắn gan góc hơn đội quân tiến công (Pháp, Tây Ban Nha...) đã được chôn vùi ngay bên ngoài các tường bao bằng đất của chiến lũy kỳ lạ và cực kỳ mập mạp này, dưới các hào nước vòng vèo đồn...".
Bấy lâu, các nhà phân tích thường chỉ nói cục bộ khu vực đồn lũy lớn nhất của quan quân nhà Nguyễn Đương Đầu lại cuộc xâm lăng của người Pháp những năm 1859-1861. chả hạn nhà văn Sơn Nam nói đại đồn ở làng Chí Hòa và Phú Thọ, nằm dọc rạch Nhiêu Lộc, lấy một đoạn trục đường Thiên Lý đi Tây Ninh (nay là Cách mệnh Bốn tuần Tám) làm trục trọng điểm.
Còn theo Địa chí văn hóa TP. HCM, trước đại đồn nằm trong thôn Tân Hưng, đến năm 1836 đổi tên thôn là Hòa Hưng, thuộc tổng Bình Chánh Thượng. Năm 1910, thôn Hòa Hưng thuộc tổng Dương Hòa Thượng, tỉnh Gia Định.
Rỡ giới các làng xưa không cụ thể. Đường sá lúc ấy hầu như chỉ là những tuyến phố mòn mà ngay sau đó người Pháp đã thay đổi hoàn toàn nên các quan điểm về khu vực đại đồn thường chỉ có thể phỏng đoán.
Chúng tôi xin được phụ thuộc những kênh rạch trên bạn dạng đồ trận chiến thời đó và những "đống xương vô định" để tiếp tục đưa thêm một phác họa khu vực đại đồn xưa.
Theo đó, đại đồn có hình thang mà đáy lớn nằm trên đường Bắc Hải, cắt ngang con đường Cách thức Mạng Tháng Tám hiện nay. Bên ngoài đáy lớn này là con rạch gãy cạnh biến thành hào nước tự nhiên cản đà tiến công của đối phương (năm 1862, người Pháp đã biến đoạn hào này thành một đoạn của kinh Vòng Thành (Bao Ngạn - canal de Ceinture. Con kênh này bị lấp lần hồi trong khoảng trước 1975, tới nay thì mất hẳn).
Cạnh dọc phía bắc của đại đồn hình thang áp sát kênh Nhiêu Lộc khiến cho hào tự nhiên. Con rạch này qua tuyến phố Hoàng Văn Thụ, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền lành (đầu thập niên 1980, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền đức vẫn còn con rạch này. Sinh viên chúng tôi lúc đó khi cúp tiết thường lội qua con rạch để ra tuyến phố Hoàng Văn Thụ).
Cạnh dài này ngưng theo rạch Nhiêu Lộc và cắt ngang Bí quyết Mạng Tháng Tám ở khoảng tuyến đường Trương Công Định hiện nay, sinh ra cạnh ngang mặt sau đại đồn dài gần 1km.
Từ đây đồn bẻ xuống phía nam, nối với khu vực ngã ba các con phố Lý Thường Kiệt - Bắc Hải hiện nay.
Các nghĩa trang tậu thấy những mồ chôn số đông với nhưng bộ xương khô xưa cũ đều nằm ngoài hoặc sát cạnh khu vực tường bao đại đồn này.
Không chỉ vậy, bao quanh khu vực tường đất của đại đồn còn khá rộng rãi nghĩa trang như tha ma Đất Thánh (nay vẫn còn trên đường Bành Văn Trân), tha ma Ông Tạ (gần ngã ba Ông Tạ, trên phố Cách thức Mạng 04 tuần Tám, nay đã giải tỏa), nghĩa trang quân đội Pháp (ở ngã tư Bảy Hiền hậu. Khi học Trường trung học Nguyễn Thượng Hiền khô nằm đối diện trước 1975, học sinh chúng tôi thỉnh thoảng qua đây chơi, thấy một vài mộ ghi mất năm 1861, năm Pháp tiến công đại đồn Chí Hòa - đã giải tỏa giữa thập niên 1980)...
Khu vực này trùng khớp với ý kiến của nhiều phần nhà tìm hiểu xác bình ổn dáng cũng như diện tích của đại đồn có chiều ngang khoảng 1km, dài khoảng 3km như trong phiên bản đồ quân sự của trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên Tổng hành dinh tướng Charner và là người trực tiếp tham dự cuộc chiến đại đồn.
 |
| Phiên bản đồ địa điểm đại đồn Chí Hòa (màu cam) trong Lịch sử viễn chinh Nam kỳ 1861 của viên sĩ quan nhập cuộc tiến công đại đồn Léopold Pallu de la Barrière |
 |
| Phiên bản đồ Sài Gòn 1892 vẫn còn con rạch gãy cạnh đi ngang trục đường Cách thức Mạng Tháng Tám để chảy vô kênh Nhiêu Lộc bây chừ (lúc ấy còn dài đến gần Bà Quẹo). Phố đi bộ văn hóa Đầm Sen lúc ấy vẫn còn là một cái đầm lớn bên trái tuyến phố Lý Thường Kiệt. Và đây là khu đầm che chắn tự nhiên cho cạnh tây nam của đại đồn Chí Hòa - Đồ họa: Trị Thiên |
Đón đọc kỳ 2: Đại đồn Chí Hòa, chuỗi hệ thống chiến lũy dân quân Việt lớn nhất của nhà Nguyễn cho công cuộc tái chiếm hữu thành Gia Định - Bến Nghé xưa
Có thể bạn quan tâm: váy ngủ giá rẻ
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét